Posthumanizm

Skąd się wzięło

Posthumanizm wyrósł z humanistyki, nie z inżynierii - i to wyjaśnia większość nieporozumień. Punktem odniesienia jest tu krytyka pewnego obrazu człowieka: autonomicznego, racjonalnego podmiotu, wyraźnie oddzielonego od zwierząt, maszyn i środowiska, stanowiącego miarę wszystkich rzeczy. Posthumanizm twierdzi, że ten obraz jest historycznie i kulturowo lokalny, a granice, na których się opiera, są nieostre.

Książką, która ustawiła całą dyskusję, jest How We Became Posthuman N. Katherine Hayles z 1999 roku. Hayles śledzi, jak w cybernetyce narodził się pogląd, że informacja może istnieć niezależnie od nośnika - i poddaje go krytyce, wskazując, że ucieleśnienie nie jest przypadkowym opakowaniem umysłu.

To jest miejsce, w którym drogi obu nurtów się rozchodzą. Ten sam pogląd, który Hayles krytykuje, jest założeniem, na którym transhumanizm opiera pomysł uploadingu.

Co dokładnie obejmuje

Pod jedną nazwą występują co najmniej trzy różne rzeczy i mylenie ich jest źródłem większości sporów:

• Posthumanizm krytyczny (filozoficzny) - nurt akademicki podważający centralną pozycję człowieka. Bywa sceptyczny wobec technicznego ulepszania, bo widzi w nim przedłużenie tego samego humanizmu, który krytykuje: dążenie do doskonalenia człowieka wedle z góry przyjętej miary.
• Postczłowiek jako istota - hipotetyczny byt o zdolnościach przekraczających ludzkie. W tym znaczeniu pojęcie występuje w literaturze transhumanistycznej jako cel, nie jako krytyka.
• Posthumanizm kulturowy - nurt w badaniach literackich i sztuce, zajmujący się przedstawieniami granic człowieczeństwa.

Najkrótsze rozróżnienie, jakie da się podać: transhumanizm chce ulepszyć człowieka i jest projektem w duchu oświeceniowym; posthumanizm krytyczny chce zakwestionować samo pojęcie człowieka jako centrum i miarę. Pierwszy jest programem, drugi - krytyką. Zbieżność nazw jest myląca i w polskim piśmiennictwie robi realne szkody.

Spory

Czy transhumanizm jest odmianą posthumanizmu. Ferrando zalicza transhumanizm do szerokiej rodziny nurtów „post-”, ale wyraźnie oddziela go od posthumanizmu krytycznego, wskazując na jego oświeceniowe korzenie i wiarę w postęp. Sami transhumaniści zwykle nie uznają się za posthumanistów.

Zarzut posthumanistów wobec transhumanizmu. Że jest indywidualistyczny, technokratyczny i ślepy na to, komu ulepszenia przypadną; że przyjmuje jedną, wąską definicję tego, co znaczy „lepiej”; i że traktuje ciało jako przeszkodę, podczas gdy myślenie jest od ciała nieodłączne.

Zarzut odwrotny. Że posthumanizm krytyczny jest przede wszystkim krytyką - sprawnie rozbiera cudze założenia i nie proponuje niczego, co dałoby się zrobić. Oraz że jego opór wobec ulepszania w praktyce oznacza zgodę na cierpienie, które da się usunąć.

Nieporozumienie terminologiczne. W polskich mediach oba słowa bywają używane wymiennie, a „posthumanizm” pojawia się też w publicystyce konspiracyjnej w znaczeniu nieodpowiadającym żadnemu z powyższych. Hasło ma między innymi ten rozjazd rozbroić.

Stan na dziś

Stan na sierpień 2026: posthumanizm jest żywym nurtem akademickim w filozofii, literaturoznawstwie i badaniach nad nauką i techniką, z własnymi czasopismami i konferencjami. Nie jest ruchem społecznym i nie ma programu politycznego w tym sensie, w jakim ma go transhumanizm.

Dla czytelnika portalu praktyczna wskazówka jest jedna: gdy natrafisz na te słowa, sprawdź, czy tekst mówi o programie ulepszania człowieka, czy o krytyce pojęcia człowieka. To dwie różne rozmowy i mieszanie ich sprawia, że żadna nie ma sensu.