Transhumanizm

Skąd się wzięło

Słowo w dzisiejszym znaczeniu wprowadził do obiegu biolog ewolucyjny Julian Huxley - pierwszy dyrektor generalny UNESCO i brat Aldousa Huxleya - w tomie esejów New Bottles for New Wine z 1957 roku. Rozumiał je łagodnie: jako człowieka przekraczającego siebie przez rozwój kultury, wychowania i nauki, ale pozostającego człowiekiem.

Znaczenie techniczne, w którym słowo funkcjonuje dzisiaj, dołożył mu dopiero Max More w eseju Transhumanism: Toward a Futurist Philosophy, opublikowanym w czasopiśmie Extropy latem 1990 roku. To był pierwszy tekst, który potraktował transhumanizm jako stanowisko światopoglądowe i zestawił je z innymi - humanizmem, religią, konserwatyzmem.

Rozróżnienie między Huxleyem a More’em ginie w większości popularnych omówień, a jest istotne: krytyka, że „transhumanizm chce zastąpić człowieka maszyną”, trafia w wersję z lat 90., nie w tę z 1957 roku.

Co dokładnie obejmuje

Transhumanizm nie ma dogmatu ani instytucji rozstrzygającej spory. Łączy go jedno założenie: kondycja ludzka jest stanem wyjściowym, a nie docelowym. Poza tym zaczynają się różnice.

Wspólny rdzeń, który da się wyczytać z tekstów założycielskich:

• Starzenie się i śmierć są problemami do rozwiązania, nie prawami natury, z którymi trzeba się pogodzić.
• Zdolności poznawcze, emocjonalne i fizyczne wolno rozszerzać, jeśli człowiek sam tego chce.
• Decyzja o modyfikacji własnego ciała należy do jednostki, nie do państwa ani wspólnoty - to zasada morfologicznej wolności.
• Techniki, o których mowa, mają być przedmiotem badań, a nie wiary: liczy się to, co da się wykazać.

Z czym transhumanizm bywa mylony:

Spory

Transhumanizm jest przedmiotem sporu i to nie tylko z zewnątrz.

Zarzut o nierówność. Francis Fukuyama nazwał transhumanizm w 2004 roku najniebezpieczniejszą ideą świata. Jego argument nie dotyczy techniki, lecz polityki: równość wobec prawa opiera się w praktyce na założeniu, że ludzie są pod istotnymi względami podobni. Jeśli zdolności poznawcze i długość życia staną się przedmiotem zakupu, założenie przestaje obowiązywać. Nie trzeba przy tym niczyjej złej woli - wystarczy nierówny dostęp.

Zarzut o naiwność technologiczną. Żadna z centralnych obietnic - odwrócenie starzenia, przywrócenie do życia po kriokonserwacji, przeniesienie umysłu na inny nośnik - nie została wykazana. Krytycy wskazują, że ruch systematycznie myli „nie widzimy przeszkody zasadniczej” z „da się to zrobić”.

Spory wewnętrzne. Środowisko dzieli się co najmniej wzdłuż dwóch osi: stosunku do ryzyka związanego ze sztuczną inteligencją oraz stosunku do państwa. Skrzydło libertariańskie i skrzydło skupione na ryzyku egzystencjalnym wyciągają z tych samych przesłanek przeciwne wnioski praktyczne.

Stan na dziś

Stan na sierpień 2026: transhumanizm nie jest ruchem masowym i nigdy nim nie był - organizacje liczą się w tysiącach członków, nie w milionach. Znaczenie ma natomiast to, że jego słownik wszedł do głównego nurtu. O ryzyku egzystencjalnym, przedłużaniu życia i interfejsach mózg–komputer mówi się dziś w parlamentach i na łamach pism naukowych, w kategoriach, które trzydzieści lat temu funkcjonowały wyłącznie w niszowym czasopiśmie.

W Polsce pojęcie jest słabo opisane i najczęściej pojawia się jako etykieta w publicystyce, oderwana od tradycji, z której pochodzi.