Oś czasu
Sto trzydzieści lat myśli o przekraczaniu ludzkiej biologii, w jednym miejscu. Każde wydarzenie ma datę i źródło - a tam, gdzie w obiegu funkcjonuje więcej niż jedna data, mówimy o tym wprost.
1900–09
-
Filozofia wspólnego czynu Fiodorowa, pośmiertnie
Nikołaj Fiodorow (1829–1903) za życia nie opublikował niczego, bo uważał własność idei za nieporozumienie. Uczniowie wydali jego pisma w dwóch tomach, w 1906 i 1913 roku. Teza: śmierć nie jest prawem natury, lecz nieporządkiem do usunięcia, a zadaniem ludzkości jest wskrzeszenie wszystkich zmarłych i skolonizowanie planet, żeby było ich gdzie pomieścić.
1920–29
-
J. B. S. Haldane, Daedalus; or, Science and the Future
Biochemik opisuje ektogenezę - rozwój zarodka poza ciałem matki - i argumentuje, że biologia przestanie być nauką opisową, a stanie się inżynierską. Człowiek będzie mógł kierować własną ewolucją zamiast jej podlegać.
-
J. D. Bernal, The World, the Flesh and the Devil
Fizyk wymienia trzy przeszkody na drodze ludzkości: wrogi wszechświat, ograniczenia ciała i własną psychikę. Wszystkie trzy uznaje za usuwalne. Opisuje stopniową wymianę organów na sztuczne i życie w konstrukcjach na orbicie.
1950–59
-
Alan Turing pyta, czy maszyny mogą myśleć
W „Mind" ukazuje się „Computing Machinery and Intelligence". Turing uznaje pytanie „czy maszyny myślą" za źle postawione i zastępuje je testem opartym na nieodróżnialności zachowania. Przewiduje też, że opór wobec odpowiedzi twierdzącej będzie miał podłoże nie techniczne, lecz emocjonalne - i ta część eseju zestarzała się najlepiej.
-
Wniosek z Dartmouth - nazwanie sztucznej inteligencji
John McCarthy, Marvin Minsky, Nathaniel Rochester i Claude Shannon składają wniosek o finansowanie dwumiesięcznych warsztatów. W jego tekście po raz pierwszy pada termin „artificial intelligence". Autorzy zakładają, że dziesięciu ludzi przez jedno lato zrobi istotny postęp w rozumieniu języka i abstrakcji - założenie, które okazało się pomyłką o kilkadziesiąt lat.
-
Julian Huxley używa słowa „transhumanizm"
W tomie esejów New Bottles for New Wine ukazuje się tekst zatytułowany po prostu „Transhumanism". Huxley - pierwszy dyrektor generalny UNESCO i brat Aldousa - rozumie je łagodniej niż dzisiejsze użycie: jako człowieka przekraczającego siebie przez rozwój kultury i nauki, ale pozostającego człowiekiem.
1960–69
-
Powstaje słowo „cyborg"
Manfred Clynes i Nathan Kline publikują we wrześniowym numerze miesięcznika „Astronautics" artykuł Cyborgs and Space. Nie chodzi im o roboty ani o fantastykę: rozważają, jak zmodyfikować fizjologię astronauty, żeby przetrwał długi lot, zamiast wozić ze sobą kawałek ziemskiego środowiska.
-
Robert Ettinger, The Prospect of Immortality
Fizyk wydaje własnym sumptem książkę, od której zaczyna się krionika. Argument jest prosty: skoro medycyna stale przesuwa granicę tego, co odwracalne, ktoś uznany dziś za zmarłego może być z perspektywy medycyny przyszłości pacjentem w stanie krytycznym. W obiegu funkcjonują dwie daty - 1962 to wydanie własne, 1964 to wznowienie w Doubleday, które przyniosło rozgłos.
-
Stanisław Lem, Summa technologiae
Wydawnictwo Literackie wydaje w Krakowie książkę, w której Lem bierze pomysł autoewolucji - świadomego przeprojektowania gatunku przez niego samego - i rozbiera go na części. Rozważa hodowlę informacji i sztuczne światy nieodróżnialne od prawdziwego dekadę przed tym, zanim te tematy weszły do obiegu na Zachodzie. Pełny przekład angielski ukazał się dopiero w 2013 roku.
-
Pierwsze zamrożenie człowieka: James Bedford
Emerytowany profesor psychologii, umierający na raka nerki z przerzutami, zostaje poddany kriokonserwacji. Jego ciało przetrwało bankructwa kilku organizacji i kilka przeprowadzek; od 1982 roku znajduje się pod opieką Alcor Life Extension Foundation.
1980–89
-
Lem, Golem XIV - maszyna, która przerosła twórców
Lem publikuje wykłady fikcyjnego superkomputera, który przekroczył poziom swoich konstruktorów i tłumaczy im, dlaczego rozumowo się z nim nie zrównają. Tekst wyprzedza o dwie dekady akademicką dyskusję o superinteligencji i stawia pytanie, które wraca dziś w sporze o kontrolę: co robi się z rozmówcą, którego nie da się sprawdzić.
-
Eric Drexler, Engines of Creation
Książka wprowadza do szerokiego obiegu nanotechnologię molekularną i pomysł maszyn budujących materię atom po atomie. Przez następną dekadę jest jednym z głównych źródeł wyobraźni technicznej całego środowiska.
-
Hans Moravec, Mind Children
Harvard University Press wydaje książkę, w której robotyk szczegółowo rozważa przeniesienie zawartości umysłu na inny nośnik. Opisany w niej eksperyment myślowy - stopniowa wymiana neuronów przy zachowanej świadomości - stał się punktem odniesienia dla całej późniejszej dyskusji.
-
Pierwszy numer czasopisma Extropy
Max More i Tom W. Bell zaczynają wydawać pismo, wokół którego uformuje się pierwsze zorganizowane środowisko transhumanistyczne. To tu powstaje język, którym ruch posługuje się do dziś.
-
FM-2030, Are You a Transhuman?
F. M. Esfandiary, który zmienił nazwisko na FM-2030, ogłasza pierwszą książkę używającą słowa „transczłowiek" jako opisu tożsamości, a nie kategorii filozoficznej.
1990–99
-
Max More definiuje transhumanizm jako światopogląd
W szóstym numerze Extropy, latem 1990 roku, ukazuje się esej Transhumanism: Toward a Futurist Philosophy - pierwszy tekst, który traktuje transhumanizm jako stanowisko światopoglądowe i zestawia je z innymi. To stąd pochodzi dzisiejsze, techniczne znaczenie słowa, a nie od Huxleya.
-
Powstaje Extropy Institute
More i Bell przekształcają środowisko czasopisma w organizację. Instytut zakończy działalność w 2006 roku, uznając w oświadczeniu założycieli, że jego zadanie zostało wykonane, bo idee weszły do szerszego obiegu.
-
Vernor Vinge, The Coming Technological Singularity
Matematyk i pisarz przedstawia na sympozjum VISION-21 w ośrodku NASA tekst, który popularyzuje słowo „singularność" w dzisiejszym znaczeniu. Dokłada do argumentu Gooda element, którego u niego nie było: tezę, że po przekroczeniu progu prognozowanie przestaje działać.
-
Deklaracja Transhumanistyczna
Grupa skupiona wokół powstałej w tym samym roku World Transhumanist Association ogłasza krótki dokument programowy: technologia rozszerzy ludzkie możliwości, trzeba to robić ostrożnie, a decyzja o użyciu wzmocnień należy do jednostki. Deklaracja była później kilkakrotnie poprawiana - i to ona, a nie żadna książka, jest tekstem, do którego ruch odwołuje się formalnie.
-
Powstaje World Transhumanist Association
Nick Bostrom i David Pearce zakładają organizację, a międzynarodowa grupa autorów redaguje Deklarację Transhumanistyczną, przyjętą w statucie założycielskim rok później. Ruch przestaje być czasopismem, a staje się organizacją z członkami i dokumentem.
2000–09
-
Pierwsza wersja sekwencji genomu człowieka
„Nature" i „Science" publikują w odstępie jednego dnia wstępne sekwencje genomu ludzkiego, przygotowane przez konsorcjum publiczne i przez firmę Celera. Był to punkt wyjścia, nie dojścia: wersja z 2001 roku miała luki, a jej domknięcie zajęło kolejne dwie dekady. Znaczenie dla tego portalu jest pośrednie, ale zasadnicze - bez taniego odczytu genomu nie ma ani edycji genów, ani zegarów epigenetycznych.
-
Fukuyama: „najniebezpieczniejsza idea świata"
W numerze „Foreign Policy" poświęconym najgroźniejszym ideom świata Francis Fukuyama wskazuje transhumanizm. Jego zarzut nie dotyczy techniki, lecz polityki: równość wobec prawa opiera się na założeniu, że ludzie są pod istotnymi względami podobni, a to założenie przestaje obowiązywać, gdy zdolności stają się przedmiotem zakupu.
-
Mapa drogowa emulacji całego mózgu
Anders Sandberg i Nick Bostrom publikują w Future of Humanity Institute raport, który po raz pierwszy systematycznie rozpisuje warunki techniczne przeniesienia umysłu: skanowanie, model, moc obliczeniową. Przez siedemnaście lat pozostaje jedynym punktem odniesienia w tej dyskusji.
-
WTA zmienia nazwę na Humanity+
Rebranding ma nadać ruchowi bardziej ludzką twarz. Deklarację przeredagowano do obecnej, ośmiopunktowej postaci rok później.
2010–19
-
AlexNet i początek ery uczenia głębokiego
Sieć splotowa trenowana na kartach graficznych wygrywa konkurs rozpoznawania obrazów ImageNet z przewagą, której nikt się nie spodziewał. Od tego momentu dziedzina przestawia się z ręcznie projektowanych cech na uczenie z danych, a moc obliczeniowa staje się główną zmienną. Cała późniejsza dyskusja o prawach skalowania zaczyna się tutaj.
-
CRISPR-Cas9 jako narzędzie edycji genów
Emmanuelle Charpentier i Jennifer Doudna publikują w „Science" pracę opisującą, jak pokierować białkiem Cas9 za pomocą RNA, żeby przecięło wskazany fragment DNA. Osiem lat później obie otrzymują za to Nagrodę Nobla z chemii. Wśród współautorów pracy jest Polak, Krzysztof Chyliński, wówczas doktorant w zespole Charpentier.
-
Summa technologiae wychodzi po angielsku - po 49 latach
University of Minnesota Press wydaje pierwszy pełny przekład Summy technologiae na angielski, w tłumaczeniu Joanny Zylińskiej. Praca, która opisała autoewolucję człowieka i hodowlę informacji dekadę przed Ettingerem i dwie przed FM-2030, przez pół wieku była dla świata anglojęzycznego niedostępna. To najkrótsze wyjaśnienie, dlaczego Lema nie ma w kanonicznych zestawieniach historii transhumanizmu.
-
Nick Bostrom, Superintelligence
Książka porządkuje rozproszoną dotąd dyskusję o ryzyku związanym ze sztuczną inteligencją i wprowadza pojęcia, którymi ta dyskusja mówi do dziś: instrumentalna zbieżność, problem kontroli, ortogonalność celów. Argumentacja jest pojęciowa, nie empiryczna - i to jest zarazem jej siła i główny zarzut przeciwników.
-
Architektura transformera
Zespół z Google publikuje „Attention Is All You Need". Nowa architektura rezygnuje z przetwarzania sekwencyjnego na rzecz mechanizmu uwagi, a jej główna przewaga jest praktyczna: daje się zrównoleglić, więc da się ją trenować na sprzęcie mnożącym macierze. Bez tego skala, o której mówią prawa skalowania, nie miałaby jak urosnąć.
-
He Jiankui ogłasza narodziny dzieci z edytowanym genomem
Chiński badacz oświadcza w listopadzie, że doprowadził do narodzin pierwszych dzieci z genomem zmodyfikowanym metodą CRISPR, w zamiarze uodpornienia ich na HIV. Środowisko naukowe potępia eksperyment jako nieuzasadniony i lekkomyślny - istnieją bezpieczniejsze, sprawdzone metody kontroli zakażenia. He Jiankui został skazany na trzy lata więzienia.
-
Neuralink przedstawia swoją platformę w piśmie recenzowanym
W „Journal of Medical Internet Research" ukazuje się opis systemu z tysiącami elektrod wprowadzanych przez robota chirurgicznego. Praca dotyczy badań na zwierzętach i jest do dziś jedyną publikacją recenzowaną firmy - późniejsze doniesienia o wszczepach u ludzi pochodzą z komunikatów spółki, nie z czasopism.
2020–29
-
Nobel z chemii za CRISPR-Cas9
Charpentier i Doudna otrzymują nagrodę za „genetyczne nożyczki". Osiem lat od publikacji do Nobla to w tej dziedzinie tempo wyjątkowe i samo w sobie mówi coś o skali zmiany.
-
Szczepionka mRNA - dowód, że medycyna bywa programowalna
„New England Journal of Medicine" publikuje wyniki badania III fazy pierwszej dopuszczonej szczepionki mRNA. Znaczenie dla tego portalu nie leży w samej pandemii: to pierwszy masowy dowód, że instrukcję biologiczną da się napisać, wyprodukować i podać w skali miliardów dawek. Ta sama technologia jest dziś podstawą prac nad terapiami celowanymi.
-
AlphaFold i problem zwijania białek
DeepMind publikuje metodę przewidującą trójwymiarową strukturę białka na podstawie sekwencji z dokładnością porównywalną z pomiarem doświadczalnym. Problem był otwarty przez pół wieku. To najczystszy dotąd przykład sytuacji, w której uczenie maszynowe nie wspomaga badań, tylko rozstrzyga pytanie, którego nauka nie umiała rozstrzygnąć.
-
Chile wpisuje ochronę aktywności mózgu do konstytucji
Reforma konstytucyjna dodaje do artykułu 19 nakaz, by rozwój naukowy i technologiczny służył człowiekowi, a ustawodawca chronił szczególnie aktywność mózgu i informacje z niej wywiedzione. Chile jest pierwszym państwem, które objęło neuroprawa ochroną na poziomie konstytucyjnym - i jak dotąd jedynym.
-
Pierwszy przeszczep serca świni człowiekowi
„New England Journal of Medicine" opisuje przeszczep genetycznie zmodyfikowanego serca świńskiego u pacjenta bez innych możliwości leczenia. Zabieg wykazał wykonalność techniczną; chory zmarł po dwóch miesiącach, a przyczyną było odrzucanie zależne od przeciwciał. Wynik jest przełomem i porażką jednocześnie, i tak należy go czytać.
-
GPT-4 i moment, w którym rozmowa wyszła poza branżę
OpenAI publikuje raport techniczny modelu, który zdaje egzaminy zawodowe i rozwiązuje zadania uznawane wcześniej za miarę rozumienia. Raport świadomie nie ujawnia architektury, danych ani kosztu treningu - i ten fakt jest osobnym wydarzeniem, bo od niego zaczyna się dzisiejszy spór o to, czy zdolności modeli w ogóle da się niezależnie ocenić.
-
Rusza badanie PRIME - pierwsze wszczepy Neuralinku u ludzi
W rejestrze badań klinicznych figuruje data rozpoczęcia badania wykonalności PRIME, prowadzonego przez Neuralink Corp. Rejestr jest tu jedynym źródłem pierwotnym, jakie mamy: wyniki firma ogłasza w komunikatach i transmisjach, a nie w piśmiennictwie recenzowanym. Liczbę uczestników i stan badania śledzimy w monitorze.
-
Unia przyjmuje akt o sztucznej inteligencji
Rozporządzenie 2024/1689 jest pierwszą kompleksową regulacją sztucznej inteligencji na świecie. Dzieli systemy według poziomu ryzyka, a praktyki uznane za niedopuszczalne - w tym wnioskowanie o emocjach w pracy i w szkole - zakazuje wprost. Zakazy z artykułu 5 stosuje się od 2 lutego 2025 roku.
-
UNESCO przyjmuje pierwszy globalny standard etyki neurotechnologii
Konferencja Generalna przyjmuje Rekomendację w sprawie etyki neurotechnologii. Dokument nie jest wiążący prawnie i nie ma mechanizmu egzekwowania, ale wyznacza wzorzec dla ustawodawstw krajowych: odradza stosowanie neurotechnologii u dzieci poza celami terapeutycznymi i ostrzega przed jej użyciem do mierzenia wydajności pracowników.
-
Pierwsze podanie człowiekowi terapii reprogramowania epigenetycznego
Life Biosciences ogłasza podanie pierwszej dawki ER-100 w badaniu fazy 1. Terapia opiera się na kontrolowanej ekspresji trzech z czterech czynników Yamanaki. Do tej pory całe to pole pracowało na zwierzętach i w hodowlach - to jest moment przejścia do protokołu klinicznego, a nie dowód skuteczności.
-
Polska ustawa o systemach sztucznej inteligencji wchodzi w życie
Ustawa z 3 lipca 2026 roku wskazuje krajowy organ nadzoru rynku, tryb kontroli, procedurę skargową i wysokość kar - czyli to, czego unijny akt o AI wymaga od państw członkowskich. Jest to pierwszy polski akt prawny odnoszący się wprost do systemów sztucznej inteligencji.
Oś jest niekompletna i taka pozostanie jeszcze przez jakiś czas. Dopisujemy wyłącznie wydarzenia, których datę udało się sprawdzić w źródle - zgłoszenia brakujących pozycji są mile widziane, zwłaszcza z wątku polskiego.