Prąd na mózg: co pokazują dane

Rycina powyżej pochodzi z osiemnastowiecznego podręcznika: człowiek stoi na izolowanym stołku, maszyna ładuje go elektrycznie, włosy stają dęba. Elektryczności przypisywano wtedy działanie lecznicze w prawie każdej dolegliwości, na podstawie obserwacji, że coś się wyraźnie dzieje.

Dwieście pięćdziesiąt lat później sprzedaje się opaski, które mają poprawiać pamięć i skupienie, na podstawie obserwacji, że coś się wyraźnie dzieje. Różnica polega na tym, że teraz mamy metaanalizy - i warto do nich zajrzeć przed zakupem.

Dwie technologie, jedno hasło

Stymulacja magnetyczna (TMS). Cewka przyłożona do głowy wytwarza impuls pola magnetycznego, który wywołuje w tkance przepływ prądu dostatecznie silny, by pobudzić neurony do wyładowania. Aparat kosztuje jak samochód, wymaga obsługi przez personel, a zabieg jest procedurą medyczną.

Stymulacja prądowa (tDCS). Dwie elektrody na skórze głowy, prąd rzędu jednego do dwóch miliamperów. Nie wywołuje wyładowań, a jedynie nieznacznie przesuwa gotowość neuronów do reagowania. Urządzenie da się zbudować z baterii i dwóch gąbek, kupić za kilkaset złotych albo złożyć samemu z instrukcji z internetu.

To rozróżnienie decyduje o wszystkim: o sile działania, o cenie, o dostępności i o tym, jakie dowody dotyczą czego. Doniesienia o „stymulacji mózgu” mieszają je regularnie.

Gdzie dowody są

Dla stymulacji magnetycznej istnieją wytyczne oparte na przeglądzie dowodów, z jawnym stopniowaniem siły zalecenia: od poziomu, na którym skuteczność uznaje się za wykazaną, po taki, gdzie dane są niewystarczające.

Najmocniejsza pozycja dotyczy depresji lekoopornej: stymulacja określonego obszaru kory przedczołowej ma zalecenie o najwyższym w tych wytycznych poziomie pewności. Metoda jest w tym wskazaniu dopuszczona i refundowana w części państw.

Dalej siła dowodów szybko spada. Dla bólu neuropatycznego i wybranych następstw udaru zalecenia są słabsze. Dla większości pozostałych zastosowań - w tym dla poprawy pamięci u osób zdrowych - wytyczne stwierdzają, że dowodów jest za mało.

Gdzie dowodów nie ma

I tu wracamy do urządzeń, które można kupić.

Przegląd ilościowy z 2015 roku objął badania nad wpływem pojedynczej sesji stymulacji prądowej na funkcje poznawcze u osób zdrowych: uwagę, pamięć roboczą, uczenie się, czas reakcji. Wniosek autorów jest jednoznaczny: nie znaleziono wiarygodnego efektu w żadnej z badanych miar.

Trzy zastrzeżenia, które trzeba podać razem z tym wynikiem, bo bez nich byłby nadużyciem w drugą stronę:

• Dotyczy sesji pojedynczych. Protokoły wielosesyjne mogą działać inaczej i są badane osobno.
• Dotyczy osób zdrowych. W zaburzeniach obraz bywa inny, bo jest co poprawiać.
• Praca wywołała spór metodologiczny i ma polemiki. Nie jest ostatnim słowem - jest najlepszym podsumowaniem tego, co dawały pojedyncze sesje.

Pozostaje jednak fakt, że to właśnie „jedna sesja u zdrowej osoby” jest scenariuszem, który sprzedaje się konsumentom.

Ryzyko: nie to, o którym się myśli

Wytyczne bezpieczeństwa dla słabej stymulacji prądowej są dość spokojne: przy natężeniach i czasach stosowanych w badaniach poważne zdarzenia niepożądane są rzadkie, a typowe skutki to swędzenie, zaczerwienienie skóry, przemijający ból głowy i błyski przed oczami.

Problem leży gdzie indziej i jest czterokrotny:

Warunki badania to nie warunki domowe. Wytyczne dotyczą sesji prowadzonych przez przeszkolony personel, z kontrolą natężenia, czasu i rozmieszczenia elektrod. Urządzenie z internetu nie daje żadnej z tych rzeczy.

„Więcej” nie znaczy „lepiej”. Zależność między natężeniem a efektem nie jest prostoliniowa; podwojenie prądu potrafi odwrócić kierunek zmiany pobudliwości.

Poprawa w jednym, pogorszenie w drugim. Opisywano sytuacje, w których stymulacja poprawiająca jedno zadanie pogarszała wynik w innym. Mózg nie ma pokrętła „lepiej”.

Dzieci i młodzież. Rekomendacja UNESCO o etyce neurotechnologii odradza stosowanie neurotechnologii u osób nieletnich poza wskazaniami terapeutycznymi. Urządzenia konsumenckie żadnej kontroli wieku nie mają.

Co z tego wynika

Stymulacja przezczaszkowa jest dobrym przykładem technologii, która działa fizjologicznie i nie działa tak, jak się ją sprzedaje. Prąd rzeczywiście zmienia pobudliwość kory. Od tego do „lepszej pamięci” jest odległość, której nie pokonano.

Trzy pytania przy każdym doniesieniu:

1. Magnetyczna czy prądowa? Pierwsza jest procedurą medyczną, druga urządzeniem ze sklepu.
2. Chorzy czy zdrowi? Poprawa w depresji nie przenosi się na wzmocnienie u zdrowych - i odwrotnie.
3. Jedna sesja czy protokół? Większość obietnic konsumenckich dotyczy scenariusza, w którym efektu nie wykazano.

Szerszy spór - kto ma prawo poprawiać sobie zdolności i co się dzieje, gdy staje się to normą - prowadzimy przy wzmacnianiu poznawczym i przy neuroprawach. Tutaj wystarczy odnotować, że rynek wyprzedził dowody o dobre kilkanaście lat.