Sztuczny wzrok: kilkadziesiąt punktów światła

Pytanie „czy da się przywrócić wzrok niewidomemu” ma od kilkunastu lat odpowiedź twierdzącą i jednocześnie mylącą. Da się przywrócić wrażenia wzrokowe. To nie jest to samo co widzenie, a różnica jest tu większa niż w jakiejkolwiek innej neuroprotezie.

Co widzi osoba z implantem

Nie obraz. Fosfeny - punkty i plamki światła pojawiające się przy pobudzeniu prądem odpowiednich komórek.

Implant siatkówkowy z sześćdziesięcioma elektrodami daje więc mniej więcej sześćdziesiąt punktów, o zmiennej jasności, nie zawsze w tym samym miejscu i nie zawsze przewidywalnych. Do porównania: siatkówka ma około miliona włókien nerwu wzrokowego.

Użytkownik uczy się z tych punktów wnioskować: gdzie jest drzwi, gdzie krawężnik, czy ktoś przechodzi. Zajmuje to miesiące treningu i nie prowadzi do rozpoznawania twarzy ani czytania.

To jest realna korzyść dla osoby, która nie widzi nic - i coś zupełnie innego niż to, co sugeruje słowo „przywrócenie wzroku”.

Dwie drogi

Przez siatkówkę. Elektrody pobudzają zachowane komórki siatkówki. Warunek: choroba zniszczyła fotoreceptory, ale nerw wzrokowy działa. Dotyczy to głównie barwnikowego zwyrodnienia siatkówki i części zwyrodnień plamki. Zabieg jest okulistyczny, czyli stosunkowo prosty.

Przez korę wzrokową. Elektrody wszczepia się bezpośrednio do kory potylicznej, pomijając oko i nerw. Działa niezależnie od przyczyny ślepoty - także po urazie nerwów wzrokowych. Wymaga neurochirurgii.

Praca z 2021 roku opisuje drugą z tych dróg: matrycę 96 elektrod wszczepioną na sześć miesięcy jednej uczestniczce. Wykazano, że da się wywoływać punkty światła w przewidywalnych miejscach pola widzenia i że uczestniczka rozpoznawała proste kształty i litery.

Jedna osoba, sześć miesięcy, badanie wykonalności. To jest cały stan wiedzy o tej drodze u ludzi.

Rzecz, o której trzeba mówić głośno

Najgłośniejsza proteza siatkówkowa poprzedniej dekady, Argus II, została wszczepiona ponad 350 osobom na świecie. W 2019 roku producent zapowiedział wygaszanie tej technologii na rzecz innego produktu, a w 2020 roku firma zwolniła większość pracowników i wystawiła majątek na licytację.

Pacjenci zostali z wszczepem, którego nikt nie serwisuje. Opis tej sprawy w „IEEE Spectrum” z 2022 roku podaje przypadki osób, które nie mogły uzyskać części zamiennych ani informacji potrzebnych choćby do wykonania rezonansu magnetycznego. Jeden z użytkowników szukał części na własną rękę, przez zbiórkę.

To nie jest anegdota, tylko strukturalna cecha całej dziedziny:

• Urządzenie jest wszczepione i jego usunięcie jest osobnym zabiegiem z własnym ryzykiem.
• Działa tylko z zewnętrznym sprzętem i oprogramowaniem producenta.
• Producent to zwykle spółka, która może upaść albo zmienić kierunek.
• Nie ma przepisu, który zobowiązywałby kogokolwiek do dalszej opieki nad pacjentem po wycofaniu produktu.

Rekomendacja UNESCO z 2025 roku wskazuje ciągłość opieki jako obszar wymagający uregulowania. Jest niewiążąca.

Dla porównania: w protetyce kończyn ten problem jest mniejszy, bo protezę można zdjąć, a rozwiązania są bardziej standardowe. Przy wszczepie w oku albo w korze standardu nie ma żadnego.

Co z tego wynika

Dla oceny doniesień. Przy każdym nagłówku o przywróceniu wzroku warto zapytać o liczbę elektrod i o to, co uczestnik potrafi zrobić. „Rozpoznaje kierunek ruchu” i „czyta” dzielą trzy rzędy wielkości.

Dla oceny całej neuroprotetyki. Wzrok jest tu przypadkiem najtrudniejszym: wymaga najwięcej kanałów i najbardziej precyzyjnego odwzorowania przestrzeni. Postęp w tej dziedzinie jest dobrym wskaźnikiem tego, jak daleko naprawdę jesteśmy - i mówi, że daleko.

Dla pacjenta. Pytanie, które w tej dziedzinie powinno paść pierwsze, nie brzmi „ile widzę”, tylko „co się stanie z tym urządzeniem za dziesięć lat”. Historia ostatniej dekady daje na nie odpowiedź, której nikt nie chce usłyszeć.