Senolityki: co pokazały pierwsze próby u ludzi

Komórka, która przestała się dzielić, powinna zniknąć. Część z nich nie znika: zostaje w tkance, jest oporna na obumarcie i wydziela substancje zapalne, zaburzające pracę sąsiadów. Z wiekiem takich komórek przybywa.

Pomysł jest więc naturalny: skoro nie odchodzą same, usuńmy je lekiem. Substancje, które to robią, nazwano senolitykami. Warto sprawdzić, na jakim etapie naprawdę jesteśmy.

Skąd wzięła się nadzieja

Punktem zwrotnym była praca z 2011 roku. Myszy zmodyfikowano tak, żeby dało się w nich wybiórczo zabijać komórki starzejące się po podaniu obojętnej substancji. Efekt: opóźnienie zaćmy, utraty tkanki tłuszczowej i osłabienia mięśni.

Dwa zastrzeżenia, które w doniesieniach zwykle przepadają:

• Był to model przyspieszonego starzenia, a nie zwykłe myszy.
• Nie użyto żadnego leku. Usuwanie było wbudowane genetycznie, czyli idealnie wybiórcze - a to jest dokładnie ta własność, której lekom brakuje.

Praca pokazała więc, że mechanizm jest przyczynowy: komórki starzejące się nie są tylko śladem starzenia, tylko biorą w nim udział. To jest ważny wynik i nie zmienia go żadna późniejsza ostrożność.

Co zbadano u ludzi

Dwa badania z 2019 roku, oba małe i oba wstępne.

Włóknienie płuc. Czternaścioro chorych, badanie otwarte, bez placebo i bez zaślepienia. Po dwóch tygodniach podawania dwóch substancji poprawiły się niektóre miary sprawności fizycznej, na przykład dystans w teście marszu. Autorzy nazywają to badaniem pilotażowym i wprost piszą, że dotyczy głównie bezpieczeństwa.

Cukrzycowa choroba nerek. Dziewięcioro uczestników. Tu punkt końcowy był ostrożniejszy i przez to ciekawszy: sprawdzano, czy komórek starzejących się faktycznie ubywa w pobranej tkance tłuszczowej i skórze. Ubyło.

To jest ważne rozróżnienie, na którym stoi cała ocena tej dziedziny:

• wykazano działanie biologiczne leku u ludzi,
• nie wykazano korzyści klinicznej, bo takich badań jeszcze nie ma.

Dochodzi do tego wynik negatywny, o którym piszemy przy okazji rapamycyny: w badaniu z randomizacją nad fisetyną w chorobie zwyrodnieniowej kolana poprawy nie stwierdzono.

Trzy powody do ostrożności

Podawane substancje nie są nowymi lekami. Najczęściej badany zestaw to lek przeciwnowotworowy w połączeniu z barwnikiem roślinnym. Pierwszy ma udokumentowane działania niepożądane, drugi jest sprzedawany jako suplement - i to jest źródło całego zamieszania w internecie, bo suplement kupić może każdy.

Wybiórczość jest problemem nierozwiązanym. Komórki starzejące się nie mają jednego wspólnego znacznika. Lek, który usuwa je „mniej więcej”, usuwa też coś innego - a część komórek starzejących się bierze udział w gojeniu ran i w powstrzymywaniu nowotworów. Usuwanie ich hurtem nie musi być korzystne.

Schemat podawania jest zgadywany. W badaniach podaje się je krótkimi cyklami, z przerwami. Ten schemat wynika z rozumowania („komórki odrastają wolno”), a nie z danych o tym, co jest optymalne u ludzi.

Jak czytać doniesienia z tej dziedziny

Trzy pytania wystarczą, żeby ocenić większość nagłówków:

1. Myszy czy ludzie? Prawie wszystkie mocne wyniki dotyczą myszy, a część z nich - myszy zmodyfikowanych genetycznie w sposób, którego u ludzi nie da się powtórzyć.
2. Ile osób i czy była grupa kontrolna? W tej dziedzinie „badanie kliniczne” oznacza dziś zwykle kilkanaście osób bez placebo.
3. Zmierzono komórki czy pacjenta? Spadek liczby komórek starzejących się jest wynikiem biologicznym. Poprawa sprawności, mniej hospitalizacji albo dłuższe życie to wyniki, które liczą się dla chorego - i tych na razie nie ma.

Senolityki są dziś najlepiej uzasadnioną mechanistycznie interwencją w tej dziedzinie i jednocześnie jedną z najsłabiej sprawdzonych klinicznie. Te dwa zdania nie są sprzeczne i oba trzeba podawać razem.