Biokonserwatyzm

Skąd się wzięło

Nazwa jest młodsza niż stanowisko i została ukuta przez drugą stronę sporu - przez transhumanistów, na określenie swoich krytyków. Sami zainteresowani rzadko się nią posługują, co warto pamiętać, bo etykieta narzucona z zewnątrz zwykle upraszcza to, co opisuje.

Stanowisko okrzepło na początku XXI wieku, gdy inżynieria genetyczna przestała być hipotezą. W 2004 roku Francis Fukuyama nazwał transhumanizm najniebezpieczniejszą ideą świata - i to zdanie zrobiło karierę większą niż argument, który za nim stał. Rok wcześniej amerykańska rada bioetyczna wydała obszerny raport o użyciu biotechnologii „poza terapią”, będący do dziś najpełniejszym wyłożeniem tej perspektywy.

Biokonserwatyzm nie jest przy tym stanowiskiem jednej strony politycznej. Zbiegają się w nim konserwatyzm religijny, lewicowa krytyka utowarowienia ciała i ekologiczna nieufność wobec inżynierii przyrody.

Co dokładnie obejmuje

Cztery argumenty, które warto rozróżniać, bo bronią się w różnym stopniu:

• Godność ludzka. Istnieje coś w kondycji człowieka, co czyni nas równymi i podlegającymi tym samym prawom. Przekształcanie tego grozi rozpadem podstawy, na której stoi równość.
• Życie jako dar. Argument Sandela, najsilniejszy w tym zestawie: rodzicielstwo, sport i osiągnięcia opierają się na otwartości na to, co nieplanowane. Projektowanie potomstwa zamienia dziecko w wytwór, a nie w kogoś, kogo się przyjmuje.
• Mądrość odrazy. Argument Kassa: silny odruch sprzeciwu wobec pewnych praktyk może być śladem czegoś ważnego, czego nie umiemy wyrazić. Najsłabszy z czterech - odraza była historycznie równie skuteczna w obronie uprzedzeń.
• Nierówność. Wzmocnienia dostępne za pieniądze utrwaliłyby przewagę w sposób dziedziczny. To argument, który akceptuje część transhumanistów - spierając się o wniosek, nie o przesłankę.

Spory

Zarzut sztucznej granicy. Odpowiedź strony transhumanistycznej: linia między leczeniem a wzmacnianiem jest historyczna, nie naturalna. Okulary, szczepienia, cesarskie cięcie i antykoncepcja były w swoim czasie ingerencją w naturę człowieka. Biokonserwatyści odpowiadają, że różnica dotyczy zasięgu i dziedziczności, a nie samego faktu ingerencji.

Kto ma prawo decydować. Zarzut o morfologiczną wolność: jeśli dorosły chce zmienić własne ciało, to czyja to sprawa? Odpowiedź: niektóre decyzje zmieniają warunki, w jakich żyją wszyscy - gdy wzmocnienie staje się normą, „dobrowolność” jest pozorna.

Argument z ryzyka a argument z wartości. Krytyka pod adresem biokonserwatyzmu: często miesza obawę techniczną („to może nie zadziałać”) z tezą filozoficzną („to nie powinno być robione, nawet gdyby działało”). Pierwsza jest sprawdzalna i z czasem odpada. Druga nie - i to ona jest właściwym stanowiskiem.

Nierówność jako broń obosieczna. Jeśli argumentem przeciw wzmocnieniom jest ich nierówny rozdział, to konsekwentnym wnioskiem jest powszechny dostęp, a nie zakaz. Ta odpowiedź jest w sporze najczęściej niedomknięta.

Stan na dziś

Biokonserwatyzm nie jest historią. To on ukształtował obowiązujące prawo: zakaz edycji linii zarodkowej w większości państw, ograniczenia badań na zarodkach i regulacje reprodukcyjne wywodzą się wprost z tej argumentacji, a nie z ostrożności technicznej.

W Polsce spór przebiega inaczej niż w krajach anglosaskich: silniej po linii religijnej i wokół początku życia, słabiej wokół wzmacniania zdolności. Osobnego polskiego opracowania tej perspektywy praktycznie nie ma - i to jest luka, nie brak tematu.

Stanowisko redakcji: krytykę biokonserwatywną referujemy w jej najmocniejszej wersji, nie w karykaturze. Argument o darze i argument o nierówności są poważne, a portal, który by je pomijał, byłby broszurą, a nie źródłem.