Zarzut o eugenikę

Skąd się wzięło

Zarzut jest najczęstszym zarzutem stawianym transhumanizmowi i najczęściej stawianym źle - w obie strony. Zaczynamy więc od faktów, bo one nie są sporne.

Czym była historyczna eugenika. Ruch naukowo-polityczny od końca XIX wieku do lat czterdziestych XX, obecny w Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Skandynawii, Niemczech i - w wersji publicystycznej - w Polsce. Jego praktyka obejmowała przymusowe sterylizacje osób uznanych za „niepełnowartościowe”, zakazy małżeństw i ustawy imigracyjne oparte na kryteriach rasowych. Skala: w samej Kalifornii, gdzie program był największy, przymusowo wysterylizowano około 20 tysięcy osób, a Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych uznał taką praktykę za zgodną z konstytucją w 1927 roku - w orzeczeniu, którego zdania nie sposób czytać dziś bez wstrząsu. W Niemczech ta sama logika doprowadziła do programu zabijania osób z niepełnosprawnościami, a następnie do zbrodni na skalę przemysłową.

Co jest tu bezsporne: eugenika była nauką złą metodologicznie i praktyką zbrodniczą. Nikt poważny tego nie kwestionuje i to nie jest przedmiotem sporu.

Co dokładnie obejmuje

Spór dotyczy jednego pytania: czy to, co dziś nazywa się wzmacnianiem człowieka, jest tą samą rzeczą, tylko przebraną.

Odpowiedź transhumanistyczna opiera się na rozróżnieniu, które w bioetyce zyskało nazwę eugeniki liberalnej:

Wniosek strony transhumanistycznej: skoro różni się decydent, przymus i cel, to jest to inna praktyka, a wspólna zostaje jedynie nazwa.

Spory

Odpowiedź, która ma najwięcej siły: skutek zbiorowy. Sparrow argumentuje, że dobrowolność na poziomie jednostki nie usuwa efektu na poziomie populacji. Jeśli miliony rodziców niezależnie wybiorą to samo - bo tak podpowiada kultura, rynek albo ubezpieczyciel - otrzymamy ten sam skutek co program państwowy, tyle że bez decydenta, którego dałoby się rozliczyć. Rozproszona odpowiedzialność nie jest jej brakiem.

Argument z niepełnosprawności. Środowiska osób z niepełnosprawnościami zwracają uwagę, że badania prenatalne prowadzące do systematycznej selekcji niosą komunikat: życie takie jak twoje jest życiem, którego się unika. To zarzut wobec praktyki już istniejącej, nie hipotetycznej - i najtrudniejszy do odparcia w całym sporze.

Presja zamiast przymusu. Wybór formalnie wolny bywa faktycznie wymuszony: przez koszt opieki, brak wsparcia, oczekiwania otoczenia. Zwolennicy odpowiadają, że rozwiązaniem jest wzmocnienie wsparcia, a nie zakaz wyboru.

Zarzut w drugą stronę. Transhumaniści zwracają uwagę, że słowo „eugenika” bywa używane jako skrót zamykający rozmowę - wystarczy je wypowiedzieć, żeby nie trzeba było już podawać argumentu. Nazywanie eugeniką badań prenatalnych, terapii genowej i leczenia chorób dziedzicznych rozmywa pojęcie do bezużyteczności.

Gdzie zarzut trafia. Trafia tam, gdzie mowa o cechach nie-medycznych - wzroście, zdolnościach poznawczych, wyglądzie - i o zmianach dziedzicznych. Nie trafia tam, gdzie chodzi o leczenie chorób jednogenowych u konkretnego chorego.

Stan na dziś

Stan na sierpień 2026: edycja linii zarodkowej jest klinicznie zakazana w większości państw, w tym w Polsce i w Unii. Selekcja zarodków przy zapłodnieniu pozaustrojowym jest dopuszczalna, ale zwykle ograniczona do wskazań medycznych, a zakres tych wskazań jest przedmiotem sporu w każdym kraju osobno.

Stanowisko redakcji. Zarzut referujemy w wersji mocnej, bo w mocnej wersji jest poważny - argument o skutku zbiorowym i argument środowisk osób z niepełnosprawnościami nie dają się zbyć wskazaniem, że nikogo nie przymuszamy. Odrzucamy natomiast użycie słowa „eugenika” jako etykiety zastępującej argument. Historia, o której tu mowa, jest zbyt konkretna, żeby robić z niej wyzwisko.