Sandel: co tracimy, gdy przestajemy być darem

Rycina rozpisuje ciało człowieka na siatkę proporcji: tyle głów wzrostu, taki kąt profilu, taka długość dłoni. Przez wieki służyła malarzom. Czyta się ją dziś inaczej - jako specyfikację.

Esej Michaela Sandela z 2004 roku jest o tym, co znika, gdy człowiek staje się rzeczą wykonywaną według miary.

Dlaczego odrzuca standardowe argumenty

To jest najciekawsza część i najczęściej pomijana.

Argument o bezpieczeństwie. „To ryzykowne, mogą wystąpić skutki uboczne”. Sandel odpowiada: jeśli tak, to zastrzeżenie znika w chwili, gdy metoda stanie się bezpieczna. Argument o ryzyku jest argumentem tymczasowym, a spór dotyczy czegoś trwalszego.

Argument o sprawiedliwości. „Ulepszenia będą dla bogatych i pogłębią nierówności”. Sandel odpowiada: to jest zastrzeżenie wobec dystrybucji, nie wobec samej rzeczy. Gdyby rozdać ulepszenia sprawiedliwie wszystkim, zastrzeżenie by znikło - a jego zdaniem problem by pozostał.

Odrzucenie obu argumentów jest zabiegiem retorycznym najwyższej klasy: Sandel odbiera sobie łatwiejsze narzędzia, żeby dojść do tego, co uważa za sedno.

Jego własny argument

Brzmi tak: ulepszanie jest wyrazem dążenia do panowania - do tego, żeby wszystko w życiu było przedmiotem wyboru i projektu. A życie ludzkie ma składnik, którego nie wybieramy: talenty, z jakimi się rodzimy, dzieci, jakie nam się trafiają, ciało, które dostajemy.

Sandel nazywa tę postawę etyką daru: uznaniem, że nie wszystko, co w nas dobre, jest naszą zasługą. Nie wymaga to religii - wymaga tylko przyjęcia, że część rzeczywistości nam się przydarza.

Z rozpadu tej postawy wyprowadza trzy skutki, i to one dają argumentowi ciężar:

Pokora. Rodzic, który wybiera cechy dziecka, przestaje traktować je jak kogoś, kto przyszedł, a zaczyna jak coś, co wyszło. Zmienia to relację, niezależnie od intencji.

Odpowiedzialność. Im więcej daje się wybrać, tym mniej zostaje przypadku - a więc za wszystko ktoś odpowiada. Dziecko z chorobą, której dało się uniknąć, staje się czyimś zaniedbaniem. Sandel uważa to za ciężar nie do udźwignięcia.

Solidarność. Ubezpieczenia i systemy opieki działają, bo nie wiadomo, kogo spotka nieszczęście. Gdy los da się przewidzieć i wybrać, wspólne ponoszenie ryzyka traci uzasadnienie i zostaje rachunek: kto sobie na co zasłużył.

Trzeci punkt jest najmocniejszy, bo nie odwołuje się do żadnej intuicji moralnej - opisuje mechanizm.

Gdzie ten argument jest słaby

Trzy zastrzeżenia, które trzeba postawić uczciwie, bo esej sam ich nie rozstrzyga.

Brak kryterium. Jeśli szczepienie, aparat słuchowy i okulary są dopuszczalne, a wybór wzrostu dziecka nie, to musi istnieć różnica dająca się nazwać. Sandel jej nie nazywa - odwołuje się do wyczucia, że jedno jest leczeniem, a drugie projektowaniem.

Selektywność. Rodzice od zawsze kształtują dzieci: szkołą, treningiem, dietą, wyborem środowiska. To też jest panowanie nad losem, i to skuteczne. Odpowiedź, że tamto działa „przez naturę dziecka”, a to „na jego naturę”, jest do obrony, ale wymaga argumentu, którego w eseju nie ma.

Koszt ponoszą inni. Zastrzeżenie najostrzejsze: postawa przyjmowania tego, co się przydarza, jest łatwiejsza dla tych, którym przydarzyło się nieźle. Osoba z chorobą genetyczną może uznać etykę daru za luksus zdrowego.

Co się z tym esejem stało po dwudziestu latach

Przewidział, o czym będzie spór. W 2004 roku ulepszanie genetyczne było hipotezą. W 2018 roku urodziły się dzieci z genomem zmienionym w zarodku - i debata poszła dokładnie tymi torami, które esej wytyczył. Piszemy o tym przy granicy linii zarodkowej.

Nie przewidział, skąd przyjdzie presja. Sandel pisał o ambitnych rodzicach i sporcie wyczynowym. Realna presja okazała się inna: ekonomiczna i medyczna, przy terapiach kosztujących miliony i przy chorobach, których nikt nie chce nazywać wyborem.

Argument o solidarności okazał się najtrwalszy. Jest dziś przywoływany w sporach o ubezpieczenia, badania predykcyjne i dostęp do drogich terapii - czyli w sprawach zupełnie przyziemnych, o których esej nie wspomina.

Dlaczego czytamy go w tym portalu

Bo jest to najlepiej sformułowana krytyka tego, o czym tu piszemy - i nie da się jej zbyć wzruszeniem ramion.

Stanowisko przeciwne, pisane z wnętrza nurtu, referujemy przy wzmacnianiu poznawczym i przy zarzucie o eugenikę. Warto czytać oba - i zauważyć, że spierają się o coś innego, niż im się wydaje. Zwolennicy mówią o skutkach dla jednostki, Sandel o skutkach dla wspólnoty. Obie strony mają rację w swojej sprawie i mijają się w drugiej.

Najuczciwsze podsumowanie brzmi tak: Sandel nie dowodzi, że ulepszanie człowieka jest złe. Pokazuje, jaką cenę płaci się za świat, w którym wszystko jest wyborem - i zostawia rachunek czytelnikowi.