Bernal: trzej wrogowie, których trzeba pokonać

Plansza pokazuje Układ Słoneczny z orbitami. W 1929 roku była to mapa miejsc, których nikt nie odwiedził i nie miał odwiedzić przez najbliższe pokolenia.

Dwudziestoośmioletni fizyk napisał wtedy esej o tym, jak człowiek mógłby się tam przenieść - i co jeszcze musiałby po drodze zmienić.

Trzy przeszkody

Tytuł jest wzięty z tradycji chrześcijańskiej, w której świat, ciało i diabeł są trzema przeciwnikami duszy. Bernal przejmuje ten podział i wypełnia go zupełnie inną treścią.

Świat: warunki fizyczne. Ziemia jest ograniczona - powierzchnią, surowcami, energią. Odpowiedzią jest według Bernala wyjście poza nią i budowa zamkniętych konstrukcji w przestrzeni, mających własne obiegi materii i energii. Opisał je na tyle dokładnie, że pomysł nosi dziś jego nazwisko.

Ciało: biologia. Ciało jest kruche, choruje i umiera. Bernal proponuje wymienianie go stopniowo na części sztuczne - najpierw wspomaganie zmysłów i kończyn, potem coraz dalej, aż zostanie układ nerwowy podłączony do urządzeń, zdolny działać w środowiskach, w których człowiek nie przeżyje.

Diabeł: my sami. Trzecia przeszkoda to ludzkie pragnienia, lęki, złudzenia i konflikty. Bernal uznaje ją za najtrudniejszą i - to jest istotne - nie proponuje na nią rozwiązania technicznego.

Co się sprawdziło

Zamknięte środowiska w przestrzeni. Idea konstrukcji z własnym obiegiem materii jest dziś standardem w rozważaniach o stałej obecności poza Ziemią. Nie zbudowano żadnej, ale opis się nie zestarzał.

Wspomaganie ciała urządzeniami. Rozrusznik, implant ślimakowy, proteza sterowana myślą, most mózg-rdzeń - to jest dokładnie kierunek, który Bernal opisał, choć w wersji medycznej, a nie eksploracyjnej.

Umysł jako coś, co da się oddzielić od reszty. Wątek podjęty później i rozpisany na sto stron w raporcie o emulacji mózgu. Bernal doszedł do tego pierwszy, bez żadnej neurobiologii.

Co się nie sprawdziło

Tempo. Bernal pisze, jakby to były sprawy najbliższych dekad. Minęło ich prawie dziesięć.

Kolejność. Zakładał, że najpierw pokonamy świat, potem ciało, a diabeł zostanie na koniec. Wyszło odwrotnie: najmniej ruszyliśmy w kosmosie, sporo w medycynie ciała, a z trzecim przeciwnikiem jest dokładnie tak, jak było.

Ton. Esej jest napisany z pewnością siebie, która dziś brzmi obco. To jest tekst człowieka przekonanego, że rozum uporządkuje wszystko, łącznie ze społeczeństwem.

Rzecz, której nie da się pominąć

Bernal był przez całe życie zdeklarowanym komunistą i publicznie bronił nauki radzieckiej, także wtedy, gdy stanowisko to było nie do obrony merytorycznie.

Odnotowujemy to nie po to, żeby unieważnić esej, tylko dlatego, że wynika z tego coś istotnego dla samego tekstu. Jego trzeci przeciwnik - „diabeł”, czyli ludzkie skłonności i porządek społeczny - miał zostać pokonany przez rozumną organizację. Autor uważał, że wie, jak taka organizacja wygląda.

To jest ostrzeżenie, które warto czytać razem z esejem: ten sam rozum, który projektuje konstrukcje w przestrzeni, projektuje też ustrój - i w drugim wypadku wychodzi mu znacznie gorzej.

Co z tego zostaje

Zostaje podział, który okazał się trwalszy niż jakakolwiek zawarta tu prognoza.

Dziś rozmowa o przyszłości człowieka toczy się dokładnie w tych trzech obszarach: warunki materialne, biologia ciała i to, co ludzie robią z własnymi skłonnościami. Każdy dział tego portalu daje się do jednego z nich przypisać.

Zostaje też trzeźwa uwaga, którą Bernal zrobił przy trzecim przeciwniku i której sam nie potraktował dość poważnie: to on jest najtrudniejszy. Sto lat później rzecz wygląda tak samo. Umiemy zbudować most między korą a rdzeniem kręgowym. Nie umiemy zdecydować, kto ma do niego dostęp.