Kiedy człowiek jest martwy: co mówi polskie prawo
Dwóch lekarzy określonych specjalności, dwie serie badań klinicznych, w razie potrzeby badania instrumentalne i podpisany protokół.
Lekarz z akwareli sprawdza tętno. Przez większość historii to wystarczało: serce bije albo nie bije, i tyle było do ustalenia.
Aparatura podtrzymująca oddychanie zepsuła tę prostotę. Od kiedy da się utrzymać krążenie i wymianę gazową mimo całkowitego zniszczenia mózgu, pytanie o granicę trzeba było zadać na nowo.
Co mówi polskie prawo
Podstawę stanowi ustawa o zawodach lekarza i lekarza dentysty, a szczegóły ogłasza Minister Zdrowia w obwieszczeniu. Obowiązujące pochodzi z 4 grudnia 2019 roku i zostało opublikowane w styczniu 2020; zastąpiło obwieszczenie z 2007 roku.
Kryteria opracował zespół specjalistów z kilkunastu dziedzin - od anestezjologii i intensywnej terapii, przez neurologię i neurochirurgię, po medycynę nuklearną, medycynę sądową i inżynierię biomedyczną.
Procedura wygląda następująco:
Dwóch lekarzy, każdy o określonych kwalifikacjach. Pierwszy musi być specjalistą anestezjologii i intensywnej terapii albo neonatologii. Drugi - specjalistą neurologii, neurologii dziecięcej albo neurochirurgii. Nie jest to więc decyzja jednej osoby ani dowolnego lekarza dyżurnego.
Ustalenie przyczyny. Trzeba wiedzieć, co uszkodziło mózg i w jakim obszarze proces się zaczął. Bez rozpoznanej przyczyny nie wolno przejść dalej.
Dwie serie badań klinicznych. Wykonywane według protokołu, w odstępie czasu, sprawdzające odruchy pniowe i zdolność do samodzielnego oddychania.
Badania instrumentalne, gdy trzeba. W określonych sytuacjach - na przykład gdy badania kliniczne są niemożliwe do wykonania lub niejednoznaczne - konieczne są badania potwierdzające obrazujące przepływ mózgowy albo czynność bioelektryczną.
Protokół. Po stwierdzeniu śmierci mózgu obaj lekarze wypełniają i podpisują protokół. To jest dokument, nie formalność.
Po co ta definicja
Trzy powody, wszystkie praktyczne.
Przeszczepy. Narząd pobrany od osoby z zachowanym krążeniem ma zupełnie inne rokowanie niż pobrany po zatrzymaniu krążenia. Bez definicji śmierci mózgu współczesna transplantologia nie istnieje - i to jest jej główny, choć rzadko wypowiadany, kontekst.
Zaprzestanie terapii. Podtrzymywanie czynności organizmu bez szans na powrót funkcji mózgu jest bezcelowe i obciążające dla rodziny. Definicja mówi, kiedy wolno przestać.
Skutki prawne. Akt zgonu, spadek, ustanie małżeństwa, umowy. Prawo musi znać moment.
Co wiemy
- W polskim prawie śmierć stwierdza się przez trwałe nieodwracalne ustanie czynności mózgu.
- Procedurę wykonuje dwóch lekarzy określonych specjalności, na podstawie dwóch serii badań klinicznych.
- Kryteria ogłasza Minister Zdrowia; obowiązujące pochodzą z 2019 roku.
Czego nie wiemy
- Czy kryteria są między krajami porównywalne. Zalecenia międzynarodowe z 2020 roku powstały właśnie dlatego, że praktyka się różniła.
- Jak traktować stany pośrednie - stan wegetatywny i stan minimalnej świadomości - które nie są śmiercią mózgu, a bywają z nią mylone w rozmowie publicznej.
Dlaczego to jest granica ustalona, a nie odkryta
Ta część bywa najtrudniejsza do przyjęcia i warto ją powiedzieć wprost.
Śmierć mózgu nie jest zjawiskiem, które ktoś zaobserwował pod mikroskopem i nazwał. Jest stanem zdefiniowanym przez procedurę: człowiek jest martwy wtedy, gdy spełnione są kryteria zapisane w obwieszczeniu i sprawdzone przez dwóch lekarzy.
Nie znaczy to, że definicja jest dowolna. Opiera się na tym, co wiadomo o nieodwracalności uszkodzeń pnia mózgu, i została ustalona przez zespół specjalistów. Znaczy tyle, że jest decyzją opartą na wiedzy, a nie odczytem z natury.
Że tak jest, najlepiej widać po tym, że kryteria się zmieniają. Obwieszczenie z 2019 roku zastąpiło wersję z 2007. Międzynarodowe zalecenia opublikowane w 2020 roku powstały dlatego, że praktyka między krajami różniła się na tyle, by to uznać za problem.
Co z tego wynika dla krioniki
To jest miejsce, w którym temat wraca do tego portalu.
Krionika opiera się na twierdzeniu, że osoba uznana za zmarłą według dzisiejszych kryteriów nie musi być martwa według kryteriów przyszłych. Argument brzmi: definicja jest funkcją tego, co potrafimy odwrócić, a to się zmienia.
Argument jest w tej ogólnej postaci poprawny - dokładnie z powodów opisanych wyżej. Nie wynika z niego jednak to, co się z niego zwykle wyprowadza. Żeby zmiana kryteriów cokolwiek dała konkretnej osobie, musiałoby się okazać, że struktura, która ją stanowiła, została zachowana - a to jest twierdzenie o stanie tkanki, nie o definicji. Piszemy o tym przy witryfikacji i przy kosztach krioniki.
Prawnie sprawa jest jednoznaczna: w polskim porządku prawnym osoba, wobec której stwierdzono śmierć mózgu, jest zmarła, ze wszystkimi tego konsekwencjami. Żadna umowa z firmą kriogeniczną tego nie zmienia.
Co z tego wynika
Praktycznie: przy każdej rozmowie o śmierci mózgu warto pamiętać, że to nie jest to samo co śpiączka ani stan wegetatywny. Te stany są odwracalne albo przynajmniej nierozstrzygnięte - śmierć mózgu z definicji nie jest.
Pojęciowo: to jest jedyne miejsce w prawie, w którym państwo musiało zdefiniować, czym jest koniec osoby. Zrobiło to przez wskazanie narządu i procedury.
Dla tej dziedziny: transhumanizm zwykle pyta, jak przesunąć tę granicę dalej. Warto najpierw wiedzieć, gdzie ona dziś dokładnie leży i kto ją wyznaczył - bo odpowiedź brzmi: dwóch lekarzy z podpisanym protokołem, a nie natura rzeczy.
Część większego wątku
- DługowiecznośćCo wykazano na myszach, co u naczelnych, a czego nie wykazano u ludzi - i dlaczego ta kolejność jest w tym temacie najważniejsza.
Źródła (4)
- Minister Zdrowia, Obwieszczenie z dnia 4 grudnia 2019 r. w sprawie sposobu i kryteriów stwierdzenia trwałego nieodwracalnego ustania czynności mózgu (M.P. 2020 poz. 73), Monitor Polski (2020)
Akt urzędowy wydany na podstawie art. 43a ust. 3 pkt 1 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty. Poprzedzony obwieszczeniem z 2007 r.
- David M. Greer i in., Determination of Brain Death/Death by Neurologic Criteria: The World Brain Death Project, JAMA, t. 324 (2020)
Zalecenia uzgodnione międzynarodowo, nie badanie doświadczalne. Powstały właśnie dlatego, że praktyka między krajami się różniła.
- Benjamin P. Best, Scientific Justification of Cryonics Practice, Rejuvenation Research, t. 11 (2008)
Tekst autora związanego ze środowiskiem krioniki. Przywołany jako stanowisko strony, nie jako niezależna ocena.
- UNESCO, Ethics of neurotechnology: UNESCO adopts the first global standard, UNESCO (2025)
Przywołane dla kontekstu: definicje stanów mózgu przestały być wyłącznie sprawą medycyny.
Więcej w dziale Społeczeństwo
Cały dział →
Komentarze
Wczytuję komentarze…