Twój genom: ile z niego wynika i kto go zobaczy
W jednym badaniu 40 procent wariantów zgłoszonych w surowych danych z testów komercyjnych okazało się wynikami fałszywie dodatnimi.
Na rycinie wróżka czyta przyszłość z dłoni młodego człowieka. Za opłatą, bez gwarancji i z dużą pewnością siebie.
Badanie genetyczne różni się od tej sceny w jednym istotnym punkcie: czasem naprawdę coś przewiduje. Warto wiedzieć kiedy - i kto jeszcze chciałby przy tym być.
Trzy rodzaje pytań, trzy różne odpowiedzi
W potocznej rozmowie „badanie genetyczne” znaczy jedną rzecz. W praktyce są to trzy różne sytuacje o zupełnie różnej wartości informacyjnej.
Choroby jednogenowe. Mukowiscydoza, choroba Huntingtona, część nowotworów dziedzicznych. Tu wynik bywa niemal rozstrzygający: konkretny wariant oznacza chorobę albo bardzo wysokie ryzyko. To jest ta część genetyki, która działa i zmienia decyzje medyczne.
Choroby powszechne. Cukrzyca, choroba wieńcowa, większość nowotworów. Zależą od setek wariantów i od środowiska. Wynik to przesunięcie prawdopodobieństwa, zwykle niewielkie - z dwunastu procent na piętnaście, a nie z zera na sto.
Cechy złożone. Inteligencja, osobowość, uzdolnienia. Tu każda oferta rynkowa jest sprzedażą złudzenia, i to nie z powodu niedoskonałości metody, tylko dlatego, że wielkość mierzona nie jest tym, za co się ją podaje.
Dlaczego oceny wielogenowe mylą
Oceny ryzyka liczone z wielu wariantów naraz - tak zwane oceny wielogenowe - mają wadę, która rzadko trafia do ulotki: powstają na konkretnej populacji i tylko na niej działają dobrze.
Zdecydowana większość dużych badań genomicznych objęła osoby pochodzenia europejskiego. Ocena opracowana na takiej próbie stosowana u osoby z innej populacji ma wyraźnie gorszą trafność. To nie jest kwestia poprawności politycznej, tylko statystyki: model dopasowany do jednego rozkładu nie przenosi się automatycznie na inny.
Drugie zastrzeżenie jest ogólniejsze. Ocena mówi, gdzie jesteś w rozkładzie ryzyka - nie mówi, co się z tobą stanie. Osoba z górnego percentyla najczęściej nie zachoruje.
Skąd te 40 procent
Osobna sprawa to surowe dane udostępniane przez firmy oferujące testy pocztą. Klient dostaje plik z wariantami i często wrzuca go do darmowego serwisu, który „interpretuje” wynik.
Laboratorium kliniczne przeanalizowało 49 takich przypadków, skierowanych do potwierdzenia. Wynik: 40 procent wariantów zgłoszonych w surowych danych okazało się fałszywie dodatnich. Część wariantów opisanych jako „zwiększone ryzyko” była klasyfikowana jako łagodne w laboratoriach klinicznych i występuje pospolicie w publicznych bazach częstości populacyjnych.
Wniosek autorów jest jednozdaniowy i praktyczny: wynik z takiego źródła wymaga potwierdzenia w laboratorium klinicznym, zanim ktokolwiek podejmie na jego podstawie decyzję.
Co wiemy
- Dla chorób jednogenowych badanie genetyczne ma wysoką wartość rozstrzygającą.
- Dla chorób powszechnych daje przesunięcie prawdopodobieństwa, zależne od populacji odniesienia.
- W badanej serii 40 procent wariantów z surowych danych komercyjnych nie potwierdziło się w laboratorium klinicznym.
Czego nie wiemy
- Jak dobrze oceny wielogenowe działają w populacji polskiej. Danych z dużych badań krajowych jest mało.
- Ile osób w Polsce korzysta z testów wysyłanych za granicę i co dzieje się dalej z ich próbkami.
- Jak sądy potraktowałyby odmowę ubezpieczenia opartą na wyniku badania genetycznego. Orzecznictwa praktycznie nie ma.
Kto może zobaczyć wynik
Tu zaczyna się część, która ma konsekwencje.
Prawo unijne. Dane genetyczne są w RODO szczególną kategorią danych osobowych. Ich przetwarzanie jest co do zasady zabronione, z wyjątkami wymienionymi w przepisie - w tym za wyraźną zgodą osoby, której dotyczą. Zgoda jest tu słowem kluczowym i zarazem najsłabszym ogniwem, bo bywa udzielana przy zakupie testu, w regulaminie, którego nikt nie czyta.
Prawo międzynarodowe. Konwencja Rady Europy o biomedycynie z 1997 roku zakazuje dyskryminacji ze względu na dziedzictwo genetyczne i ogranicza badania predykcyjne do celów zdrowotnych i badań naukowych. Polska ją podpisała, ale nie ratyfikowała - więc w polskim porządku prawnym ta ochrona nie działa.
Praktyka ubezpieczeniowa. Ubezpieczyciel ma interes w tym, żeby wiedzieć jak najwięcej, a osoba badana - w tym, żeby wiedzieć więcej niż on. To jest napięcie wbudowane w konstrukcję ubezpieczenia i nie da się go usunąć dobrą wolą.
I to jest właśnie mechanizm, który Sandel opisał jako rozpad solidarności: ubezpieczenie działa, bo nie wiadomo, kogo spotka nieszczęście. Im więcej wiadomo z góry, tym mniej zostaje ze wspólnego ponoszenia ryzyka i tym więcej z rachunku indywidualnego. Piszemy o tym przy jego eseju - z tą różnicą, że tam był to argument filozoficzny, a tu jest to zagadnienie regulacyjne.
Trzy praktyczne zasady
Sprawdź, co kupujesz. Badanie diagnostyczne zlecone przez lekarza i test wysyłany pocztą to dwie różne rzeczy, o różnej jakości i różnym statusie. Wynik tego drugiego nie jest rozpoznaniem.
Przeczytaj, komu oddajesz próbkę. Regulaminy firm zagranicznych zwykle przewidują wykorzystanie danych do badań i ich udostępnianie partnerom. To bywa legalne i bywa dokładnie tym, na co się zgodziłeś.
Nie działaj na podstawie surowych danych. Czterdzieści procent to zbyt dużo, żeby ryzykować decyzję o operacji, leku albo o powiedzeniu czegoś rodzinie.
Co z tego wynika
Realny problem z genetyką nie polega na tym, że powie o nas za dużo. Polega na tym, że mówi mniej, niż się wydaje, a jest traktowana jak wyrok - najpierw przez samego badanego, potem przez wszystkich, którzy dostaną wynik do ręki.
Warto zauważyć jeszcze jedno. Lęk przed „śledzeniem przez technologię” skupił się w ostatnich latach na rzeczach, które nie istnieją - piszemy o tym przy czipie w szczepionce. Tymczasem realne dane o ciele, dobrowolnie wysyłane pocztą do firmy w innej jurysdykcji, nie budzą prawie żadnych emocji.
To jest chyba najlepszy przykład na to, jak źle kalibrujemy własne obawy.
Część większego wątku
- Edycja genomuJedno rozróżnienie - komórki ciała czy linia zarodkowa - decyduje o wszystkim: o tym, co wolno, co się dziedziczy i o czym właściwie toczy się spór.
Źródła (4)
- Stephany Tandy-Connor i in., False-positive results released by direct-to-consumer genetic tests highlight the importance of clinical confirmation testing for appropriate patient care, Genetics in Medicine, t. 20 (2018)
Analiza 49 próbek skierowanych do potwierdzenia w laboratorium klinicznym. Dotyczy surowych danych udostępnianych klientom, nie raportów sprzedawanych przez firmy.
- Ali Torkamani, Nathan E. Wineinger, Eric J. Topol, The personal and clinical utility of polygenic risk scores, Nature Reviews Genetics, t. 19 (2018)
Praca przeglądowa. Wskazuje, że skuteczność ocen wielogenowych zależy od populacji, na której je opracowano.
- Parlament Europejski i Rada, Rozporządzenie (UE) 2016/679 (RODO), art. 9, Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej (2016)
Akt prawny. Dane genetyczne są szczególną kategorią danych osobowych, a ich przetwarzanie jest co do zasady zabronione poza wymienionymi wyjątkami.
- Rada Europy, Konwencja o ochronie praw człowieka i godności istoty ludzkiej wobec zastosowań biologii i medycyny (ETS nr 164), art. 11-12, Rada Europy (1997)
Umowa międzynarodowa. Polska ją podpisała, ale nie ratyfikowała, więc nie obowiązuje w polskim porządku prawnym.
Więcej w dziale Społeczeństwo
Cały dział →
Komentarze
Wczytuję komentarze…