Model w szkole: co wolno, a czego nie

Lekcja z ryciny wygląda tak samo od kilkuset lat: ktoś, kto wie, i ci, którzy się uczą. Zmieniło się jedno - narzędzie, do którego uczeń ma dostęp w kieszeni.

Ten tekst jest o tym, co w polskiej szkole wolno z tym narzędziem robić.

Co jest zakazane

Unijny akt o sztucznej inteligencji zawiera krótką listę zastosowań zakazanych bezwzględnie. Jedno z nich dotyczy szkoły wprost: wnioskowanie o emocjach osoby w placówce edukacyjnej.

Zakaz obowiązuje od 2 lutego 2025 roku. Obejmuje systemy analizujące twarz, głos albo zachowanie ucznia w celu ustalenia, co czuje - czy jest znudzony, zestresowany, skupiony. Wyjątki dotyczą względów medycznych i bezpieczeństwa.

To jest jedyny wyraźny zakaz i warto go znać, bo takie systemy są oferowane szkołom - zwykle pod nazwą „analiza zaangażowania”.

Co jest dozwolone pod warunkami

Systemy używane do oceniania uczniów, do decydowania o przyjęciu do szkoły albo o dostępie do zajęć należą w unijnym akcie do kategorii wysokiego ryzyka.

Nie są zakazane. Wiążą się natomiast z obowiązkami: dokumentacją, jakością danych, nadzorem człowieka i możliwością zakwestionowania rozstrzygnięcia. W praktyce oznacza to, że model nie może być ostatnią instancją przy ocenie ucznia.

Od sierpnia 2026 roku w Polsce działa też krajowy organ nadzoru i tryb skargi, wprowadzone ustawą o systemach sztucznej inteligencji - piszemy o niej osobno przy polskiej ustawie o AI.

Czego nikt nie uregulował

Cała codzienność.

Praca domowa napisana modelem. Nie ma przepisu. Jest to sprawa zasad wewnętrznych szkoły i oceniania.

Nauczyciel sprawdzający prace modelem. Też nie ma przepisu - a jest to sytuacja poważniejsza, bo dotyczy oceny, czyli rozstrzygnięcia o uczniu.

Wykrywacze tekstu generowanego. Narzędzia obiecujące rozpoznanie, czy pracę napisał model, mają wysoki odsetek błędów w obie strony i bywały używane do stawiania zarzutów. Postawienie zarzutu na podstawie takiego wyniku jest oparciem decyzji na narzędziu bez wykazanej wiarygodności.

Wiek. Wytyczne UNESCO z 2023 roku zalecają ustalenie dolnej granicy wieku dla samodzielnego korzystania z narzędzi generatywnych w szkole. Są niewiążące i w Polsce nie zostały przełożone na przepisy.

Problem, o którym mówi się najmniej

Nie ściąganie. Wiarygodność.

Model zapytany o polską lekturę, wydarzenie z historii Polski albo przepis prawa częściej wypełnia lukę czymś prawdopodobnym niż przy pytaniu o temat anglojęzyczny. Powód opisujemy przy polszczyźnie w modelach: danych po polsku jest po prostu mniej.

Skutkiem jest praca domowa, w której nazwiska, daty i cytaty brzmią wiarygodnie i są zmyślone. Uczeń tego nie sprawdzi, bo nie ma jak. Nauczyciel sprawdzi, jeśli zna temat.

To jest argument nie za zakazem, tylko za uczeniem sprawdzania źródeł - czyli za umiejętnością, która w szkole i tak powinna być.

Trzy zasady, które da się przyjąć od zaraz

Jawność. Uczeń i nauczyciel mówią, kiedy korzystali z modelu. To jest ta sama zasada, którą stosujemy w tym portalu - każdy tekst ma stopkę o współautorstwie.

Człowiek na końcu. Ocena jest rozstrzygnięciem o człowieku i wymaga człowieka. Przy systemach wysokiego ryzyka wynika to już z przepisu.

Sprawdzanie zamiast wykrywania. Zamiast szukać narzędzia rozpoznającego tekst generowany - a takiego nie ma - warto zadawać zadania, przy których widać, czy uczeń rozumie. To jest starsze rozwiązanie i jedyne, które działa.

Co z tego wynika

Szkoła jest pierwszym miejscem, w którym całe pokolenie zetknie się z tą technologią - i pierwszym, w którym ktoś będzie musiał zdecydować, na jakich zasadach.

Dziś decyduje to najczęściej pojedynczy nauczyciel, bez wsparcia i bez wytycznych. Przepisy mówią, czego nie wolno robić uczniom. O tym, co wolno robić z uczniami, mówią znacznie mniej.