Biohacking a prawo: gdzie przebiega granica

Alchemik z ryciny pracował sam, we własnej pracowni, poza jakąkolwiek instytucją. Przez większość historii tak właśnie wyglądała nauka - i tak dziś wygląda biohacking.

Pytanie, na które warto odpowiedzieć konkretnie, brzmi: co w tym jest legalne w Polsce.

Zasada ogólna

Polskie prawo nie zakazuje robienia sobie rzeczy niemądrych. Nie ma przepisu zabraniającego wszczepienia sobie magnesu, przyjmowania suplementu w dawce większej niż zalecana albo mierzenia sobie czegokolwiek.

Granice pojawiają się w czterech miejscach - i wszystkie dotyczą relacji z innymi ludźmi:

Wykonanie zabiegu u kogoś. Przecinanie skóry i wprowadzanie ciała obcego to świadczenie zdrowotne. Wykonywanie go bez uprawnień naraża na odpowiedzialność karną, a przy powikłaniu - także cywilną.

Sprzedaż produktu. Substancja przeznaczona do podania człowiekowi w celu leczniczym jest produktem leczniczym i wymaga pozwolenia. Urządzenie do celów medycznych jest wyrobem medycznym i wymaga oceny zgodności.

Reklama i obietnica. Nawet legalny suplement nie może być reklamowany jako lek. To jest najczęstsze naruszenie w tej branży i najłatwiejsze do wykazania.

Ingerencja dziedziczna. Edycja linii zarodkowej jest zakazana klinicznie - piszemy o tym osobno przy granicy linii zarodkowej.

Cztery przypadki, cztery odpowiedzi

Magnes albo czip w dłoni. Sam wszczep nie jest zakazany. Problemem jest wykonanie: zabieg u tatuażysty czy kolegi z warsztatu odbywa się poza systemem ochrony zdrowia, bez sterylności szpitalnej i bez odpowiedzialności zawodowej. Przy zakażeniu leczenie i tak spadnie na publiczną służbę zdrowia.

Zestawy do edycji genów. Kupienie zestawu do modyfikowania bakterii jest legalne i bywa używane w edukacji. Co innego preparat przeznaczony do wstrzyknięcia sobie: to jest produkt leczniczy bez pozwolenia, a jego sprzedaż jest naruszeniem prawa farmaceutycznego. Amerykański regulator wydał w tej sprawie osobne ostrzeżenie już w 2017 roku, po głośnych pokazach samodzielnych iniekcji.

Leki bez recepty na receptę. Kupowanie modafinilu czy metylofenidatu bez recepty jest naruszeniem przepisów o produktach leczniczych, a przy metylofenidacie także przepisów o środkach odurzających. Piszemy o skuteczności tych substancji osobno, przy wzmacnianiu poznawczym.

Urządzenia do stymulacji mózgu. Sprzedawane jako sprzęt konsumencki, nie jako wyrób medyczny - i dlatego wolno je sprzedawać bez badań klinicznych, dopóki producent nie obiecuje efektu leczniczego. Konsekwencje opisujemy przy stymulacji przezczaszkowej.

Argument, który trzeba potraktować poważnie

Zwolennicy morfologicznej wolności mówią: to moje ciało, a dorosły człowiek ma prawo do decyzji, także złych. Państwo nie zakazuje wspinaczki, alkoholu ani tatuaży.

Argument jest mocny i ma trzy ograniczenia, które warto znać:

Koszt trafia do wspólnoty. Powikłanie leczy publiczna służba zdrowia. To jest ta sama logika, którą stosuje się przy kaskach i pasach - i tak samo sporna.

Zgoda bywa pozorna. Osoba kupująca zestaw sprzedawany z obietnicą wyleczenia choroby nie podejmuje decyzji świadomej, tylko decyzję na podstawie reklamy.

Skutek zbiorowy. Jeśli jakaś praktyka stanie się powszechna, presja na pozostałych rośnie i „dobrowolność” przestaje być dobrowolna. To jest ten sam mechanizm, który przy zarzucie o eugenikę referujemy jako najmocniejszą część krytyki.

Co z tego wynika

Praktycznie: granica prawna nie przebiega tam, gdzie ludzie ją zwykle widzą. Nie chodzi o to, jak radykalna jest ingerencja, tylko o to, czy dotyczy kogoś innego - jako pacjenta, klienta albo odbiorcy reklamy.

Dla tej dziedziny: biohacking jest jedynym miejscem, w którym transhumanizm wychodzi z rozmowy o przyszłości i staje się czynnością wykonywaną w kuchni. Portal, który go pomija, opisuje wyłącznie tę część tematu, która dzieje się w laboratoriach.

Dla czytelnika: przy każdym urządzeniu i preparacie z tej branży warto sprawdzić jedną rzecz - czy sprzedawca obiecuje efekt zdrowotny. Jeśli tak, a produkt nie ma statusu leku ani wyrobu medycznego, to nie jest luka w przepisach. To jest ich naruszenie.